Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy là bộ quy định kỹ thuật bắt buộc theo TCVN 6396-72:2010, xác định rõ kích thước cabin, tốc độ vận hành, hệ thống điện dự phòng và chế độ điều khiển dành riêng cho loại thang phục vụ lực lượng cứu hỏa trong nhà cao tầng. Với hơn mười năm tư vấn thang máy cho công trình dân dụng. Bài viết sau JAMA TECH tổng hợp đầy đủ các tiêu chuẩn quan trọng nhất bạn cần nắm rõ.

Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy là gì?

Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy là tập hợp các yêu cầu kỹ thuật bắt buộc về kích thước, tốc độ, kết cấu chống cháy, nguồn điện và chế độ điều khiển mà một thang máy phải đáp ứng để phục vụ lực lượng cảnh sát phòng cháy chữa cháy tiếp cận đám cháy và cứu nạn trong nhà cao tầng. Tại Việt Nam, tiêu chuẩn này được quy định chủ yếu trong TCVN 6396-72:2010 (tương đương EN 81-72:2003) và QCVN 06 về an toàn cháy cho nhà và công trình.

Vai trò của thang máy chữa cháy trong công tác PCCC

Thang máy chữa cháy không phải là phương tiện di chuyển thông thường mà là công cụ sống còn khi hỏa hoạn xảy ra ở các tòa nhà cao tầng. Vai trò của nó gắn liền trực tiếp với hiệu quả cứu hộ và mức độ thiệt hại của đám cháy.

Trong tình huống khẩn cấp, cầu thang bộ thường không đủ để lực lượng chữa cháy mang theo thiết bị nặng lên các tầng cao trong thời gian ngắn. Thang máy chữa cháy giải quyết đúng bài toán này nhờ được thiết kế để hoạt động ổn định ngay cả khi có khói và nhiệt độ cao xung quanh. Một số chức năng chính của thang máy chữa cháy gồm:

Vận chuyển nhanh lính cứu hỏa cùng bình chữa cháy, vòi rồng lên các tầng
Hỗ trợ sơ tán người già, người khuyết tật, người bị thương ra khỏi khu vực nguy hiểm
Duy trì đường liên lạc và tiếp cận độc lập, tách biệt hoàn toàn khỏi các thang máy khác trong tòa nhà

Căn cứ pháp lý của tiêu chuẩn thang máy chữa cháy tại Việt Nam

Quy định về thang máy chữa cháy tại Việt Nam không nằm rải rác mà được hệ thống hóa trong hai văn bản kỹ thuật chính, tạo thành khung pháp lý bắt buộc cho mọi công trình cao tầng.

Văn bản nền tảng là TCVN 6396-72:2010, chuyển dịch trực tiếp từ tiêu chuẩn châu Âu EN 81-72:2003, quy định chi tiết từng thông số kỹ thuật của thang chữa cháy. Song song đó, QCVN 06 về an toàn cháy cho nhà và công trình do Bộ Xây dựng ban hành xác định công trình nào bắt buộc phải lắp thang máy chữa cháy dựa trên chiều cao và công năng sử dụng. Cụ thể:

Nhà có chiều cao phòng cháy chữa cháy trên 28m (trừ một số nhóm nhà ở riêng lẻ) phải bố trí ít nhất một thang máy chữa cháy trong mỗi khoang cháy
Gara ngầm có trên hai tầng hầm phải có ít nhất một thang máy hoạt động ở chế độ chuyên chở lực lượng chữa cháy
Việc thẩm duyệt, nghiệm thu PCCC đều đối chiếu trực tiếp với các mốc kỹ thuật trong TCVN 6396-72:2010

Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy về kích thước và tải trọng

Kích thước và tải trọng là hai thông số đầu tiên cơ quan thẩm duyệt PCCC kiểm tra khi nghiệm thu thang máy chữa cháy. Hai tiêu chí này quyết định thang có đủ khả năng chở người, cáng cứu thương và thiết bị chữa cháy hay không.

Kích thước cabin theo TCVN 7628-1

Kích thước thang máy chữa cháy không được tùy chỉnh theo ý muốn của chủ đầu tư mà phải ưu tiên lựa chọn theo TCVN 7628-1, tương đương tiêu chuẩn quốc tế ISO 4190-1.

Cabin quá nhỏ sẽ khiến lính cứu hỏa không thể mang theo đầy đủ trang thiết bị hoặc di chuyển cáng cứu thương, còn cabin quá lớn lại làm tăng chi phí và diện tích giếng thang không cần thiết. Theo tiêu chuẩn hiện hành, các mốc kích thước tối thiểu cần đảm bảo gồm:

Chiều rộng cabin không nhỏ hơn 1.100mm
Chiều sâu cabin không nhỏ hơn 1.400mm
Chiều rộng lối vào khi cửa mở hết cỡ không nhỏ hơn 800mm

Tải trọng định mức tối thiểu theo tiêu chuẩn thang máy PCCC

Bên cạnh kích thước, tải trọng định mức là yếu tố then chốt để thang máy chữa cháy đáp ứng đúng tinh thần của tiêu chuẩn thang máy PCCC, tức là phải chở được người và thiết bị cùng lúc mà không quá tải.

Theo TCVN 6396-72:2010, tải trọng định mức của thang máy chữa cháy không được nhỏ hơn 630kg, tương đương sức chứa khoảng tám người trưởng thành. Với những công trình có mật độ sử dụng lớn hoặc bệnh viện, chủ đầu tư nên chủ động tính toán tải trọng cao hơn mức tối thiểu để đảm bảo an toàn thực tế thay vì chỉ đáp ứng vừa đủ quy định.

Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy về tốc độ và thời gian tiếp cận

Tốc độ vận hành ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng dập tắt đám cháy ở giai đoạn đầu, khi từng giây tiếp cận đều có ý nghĩa quyết định đến thiệt hại về người và tài sản.

Tốc độ tối thiểu tính theo chiều cao nâng

Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy không đặt ra một con số tốc độ cố định cho mọi công trình mà tính toán theo công thức liên quan đến chiều cao thực tế của tòa nhà.

Cụ thể, tốc độ di chuyển của thang máy chữa cháy không được nhỏ hơn H chia 60, trong đó H là chiều cao nâng tính bằng mét. Công thức này đảm bảo nhà càng cao thì thang càng phải chạy nhanh hơn theo tỷ lệ tương ứng, thay vì áp dụng cứng một mức tốc độ chung. Một vài lưu ý khi tính toán tốc độ:

Chiều cao nâng H được tính từ sàn tầng phục vụ chữa cháy đến sàn tầng cao nhất mà thang phục vụ
Tốc độ càng cao đòi hỏi hệ thống phanh và cảm biến an toàn càng phải được kiểm định nghiêm ngặt hơn

Thời gian thang máy đến tầng cao nhất trong 60 giây

Ngoài tốc độ, tiêu chuẩn về thang máy chữa cháy còn ràng buộc thêm một mốc thời gian tuyệt đối để đảm bảo hiệu quả cứu hộ trong thực tế vận hành.

Theo quy định, thang máy chữa cháy phải di chuyển từ tầng phục vụ chữa cháy đến tầng cao nhất trong vòng 60 giây, tính từ thời điểm cửa thang đóng hoàn toàn. Đây là mốc thời gian bắt buộc, không phụ thuộc vào số tầng cụ thể của tòa nhà, nên đơn vị thiết kế phải lựa chọn động cơ và tốc độ phù hợp ngay từ đầu để đáp ứng được yêu cầu này với những công trình siêu cao tầng.

Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy về kết cấu chống cháy

Kết cấu bao quanh thang máy đóng vai trò như một lớp áo giáp, ngăn lửa và khói xâm nhập vào giếng thang trong suốt thời gian chữa cháy diễn ra.

Giếng thang và phòng đệm ngăn cháy

Giếng thang máy chữa cháy không được thiết kế như giếng thang thông thường mà phải là một khoang kín, cách ly hoàn toàn với khu vực cháy bằng vật liệu có giới hạn chịu lửa theo quy định.

Trước khi bước vào cabin ở mỗi tầng, người sử dụng phải đi qua một phòng đệm ngăn cháy, đóng vai trò như vùng đệm an toàn ngăn khói lan vào giếng thang. Các cấu kiện xây dựng liên quan đều phải đạt giới hạn chịu lửa tối thiểu theo QCVN 06, bao gồm:

Tường và vách ngăn giếng thang máy
Cửa đi tại phòng đệm ngăn cháy
Cửa của giếng thang máy tại mỗi tầng dừng

Vật liệu cabin không bắt lửa hoặc cháy yếu

Vật liệu cấu tạo cabin cũng nằm trong danh mục kiểm tra bắt buộc, bởi đây là nơi tiếp xúc gần nhất với người sử dụng trong suốt quá trình cứu hộ.

Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy yêu cầu toàn bộ vật liệu ốp cabin, sàn và trần phải thuộc nhóm không cháy hoặc cháy yếu, hạn chế tối đa khả năng bắt lửa lan từ bên ngoài vào bên trong khoang cabin. Đây cũng là lý do các mẫu thang máy dùng inox hoặc vật liệu chống cháy chuyên dụng luôn được ưu tiên hơn các vật liệu trang trí thông thường khi thi công thang máy chữa cháy cho nhà cao tầng.

Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy về nguồn điện và chống khói

Một thang máy đạt chuẩn về kích thước và tốc độ vẫn có thể trở nên vô dụng nếu mất điện hoặc bị khói tràn vào giếng thang giữa lúc cứu hộ, vì vậy đây là nhóm tiêu chuẩn thường bị bỏ sót nhất khi thi công thực tế.

Nguồn điện dự phòng duy trì hoạt động liên tục

Nguồn điện cho thang máy chữa cháy phải được thiết kế tách biệt hoàn toàn khỏi hệ thống điện sinh hoạt để tránh bị ngắt cùng lúc khi sự cố cháy nổ xảy ra.

Với nhà hỗn hợp có chiều cao phòng cháy chữa cháy từ 50m đến 150m hoặc nhà thuộc nhóm nguy hiểm cháy cao, nguồn điện cấp cho thang máy chữa cháy bắt buộc phải duy trì liên tục tối thiểu ba giờ kể từ khi phát hiện cháy và được lấy từ ba nguồn cấp độc lập. Một số yêu cầu kỹ thuật đi kèm gồm:

Tủ điện và dây dẫn riêng, có màu sơn phân biệt với hệ thống điện thường
Thiết bị điện trong giếng thang phải đạt cấp bảo vệ tối thiểu IPX3, khu vực gần sàn hố thang đạt IP67
Có nguồn điện phụ tự động chuyển đổi khi nguồn chính gặp sự cố

Hệ thống tăng áp chống khói cho giếng thang

Chống khói là tiêu chuẩn thang máy chữa cháy dễ bị đơn vị thi công thiếu kinh nghiệm bỏ qua, trong khi đây lại là yếu tố quyết định người bên trong cabin có đủ dưỡng khí để làm việc hay không.

Hệ thống phải cung cấp khí sạch từ bên ngoài vào giếng thang và phòng đệm để tạo áp suất dương, ngăn khói từ khu vực cháy tràn ngược vào. Áp suất không khí dư cần đạt tối thiểu 20Pa và không vượt quá 50Pa tại giếng thang, đo trong điều kiện các cửa tầng khác đều đóng kín trừ tầng đang xảy ra sự cố.

Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy về chế độ điều khiển khi có cháy

Khác với thang máy thông thường chỉ có một chế độ vận hành, thang máy chữa cháy được lập trình hai pha điều khiển riêng biệt để đảm bảo quyền ưu tiên tuyệt đối cho lực lượng chữa cháy.

Pha một, chế độ gọi ưu tiên cho thang chữa cháy

Pha một được kích hoạt bằng công tắc chuyên dụng đặt tại tầng phục vụ chữa cháy, có thể vận hành bằng tay hoặc tự động khi hệ thống báo cháy được kích hoạt.

Ngay khi pha một bắt đầu, mọi cuộc gọi thang đang đăng ký từ các tầng khác lập tức bị hủy, thang máy tách hoàn toàn khỏi nhóm điều khiển chung và di chuyển thẳng về tầng phục vụ chữa cháy. Các yêu cầu bắt buộc trong pha này gồm:

Cabin di chuyển độc lập, không nhận lệnh gọi từ tầng khác trong quá trình về tầng ưu tiên
Cửa cabin và cửa tầng mở và giữ nguyên trạng thái mở khi thang đã về đến tầng phục vụ chữa cháy
Hệ thống liên lạc nội bộ giữa cabin và tầng phục vụ chữa cháy phải hoạt động ổn định

Pha hai, vận hành dưới quyền kiểm soát của lính cứu hỏa

Sau khi thang đã về đến tầng phục vụ chữa cháy, quyền điều khiển chuyển giao hoàn toàn cho bảng điều khiển bên trong cabin, chấm dứt mọi khả năng can thiệp từ bên ngoài.

Ở pha hai, lính cứu hỏa là người duy nhất có quyền vận hành thang thông qua các nút bấm trong cabin, mỗi lần chỉ được đăng ký một cuộc gọi để tránh xung đột lệnh trong lúc cứu hộ khẩn cấp. Cửa cabin chỉ mở khi có lực nhấn giữ liên tục vào nút mở cửa, và sẽ tự động đóng lại ngay khi buông tay nếu cửa chưa mở hoàn toàn, nhằm hạn chế tối đa thời gian cabin dừng không cần thiết giữa các tầng.

Bảng tổng hợp tiêu chuẩn thang máy chữa cháy cần nhớ

Để tiện tra cứu nhanh khi làm việc với đơn vị thiết kế hoặc cơ quan thẩm duyệt PCCC, dưới đây là bảng tóm tắt các mốc kỹ thuật quan trọng nhất trong tiêu chuẩn thang máy chữa cháy theo TCVN 6396-72:2010.

Hạng mục	Yêu cầu tối thiểu
Chiều rộng cabin	Không nhỏ hơn 1.100mm
Chiều sâu cabin	Không nhỏ hơn 1.400mm
Tải trọng định mức	Không nhỏ hơn 630kg
Tốc độ vận hành	Không nhỏ hơn H chia 60 (m/s)
Thời gian đến tầng cao nhất	Không quá 60 giây
Cấp bảo vệ thiết bị điện	Tối thiểu IPX3, khu vực sàn hố thang IP67
Thời gian duy trì điện dự phòng	Tối thiểu 3 giờ với nhà cao trên 50m
Áp suất chống khói giếng thang	Từ 20Pa đến 50Pa

Câu hỏi thường gặp về tiêu chuẩn thang máy chữa cháy

Dưới đây là những thắc mắc phổ biến nhất mà JAMA TECH thường nhận được từ chủ đầu tư và ban quản lý tòa nhà khi tìm hiểu về tiêu chuẩn thang máy chữa cháy. Mỗi câu hỏi được giải đáp ngắn gọn, đi thẳng vào trọng tâm để bạn tra cứu nhanh.

Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy áp dụng theo văn bản nào?

Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy tại Việt Nam áp dụng chính theo TCVN 6396-72:2010, tương đương EN 81-72:2003, kết hợp với QCVN 06 về an toàn cháy cho nhà và công trình để xác định công trình nào bắt buộc phải lắp đặt.

Nhà bao nhiêu tầng bắt buộc phải lắp thang máy chữa cháy?

Theo QCVN 06, nhà có chiều cao phòng cháy chữa cháy trên 28m phải bố trí thang máy chữa cháy trong mỗi khoang cháy, ngoại trừ một số nhóm nhà ở riêng lẻ có quy định riêng.

Thang máy chữa cháy có được dùng như thang máy thường ngày không?

Có. Thang máy chữa cháy vẫn phục vụ nhu cầu đi lại bình thường của cư dân, chỉ chuyển sang chế độ điều khiển ưu tiên dành riêng cho lực lượng chữa cháy khi hệ thống báo cháy được kích hoạt.

Không đáp ứng tiêu chuẩn thang máy chữa cháy có bị xử phạt không?

Có. Công trình không đạt tiêu chuẩn thang máy chữa cháy sẽ không được cấp giấy chứng nhận thẩm duyệt và nghiệm thu PCCC, đồng thời chủ đầu tư có thể bị xử phạt hành chính hoặc yêu cầu đình chỉ hoạt động cho đến khi khắc phục.

Chi phí lắp đặt thang máy chữa cháy có cao hơn thang máy thường không?

Có. Do phải đáp ứng thêm yêu cầu về kết cấu chống cháy, nguồn điện dự phòng và hệ thống chống khói, chi phí đầu tư thang máy chữa cháy thường cao hơn thang máy dân dụng thông thường cùng tải trọng.

Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy bao trùm từ kích thước cabin, tải trọng, tốc độ vận hành, kết cấu chống cháy, nguồn điện dự phòng cho đến chế độ điều khiển hai pha dành riêng cho lực lượng cứu hỏa, tất cả đều được quy định cụ thể trong TCVN 6396-72:2010 và QCVN 06.

Nếu bạn đang cần tư vấn thiết kế và lắp đặt thang máy chữa cháy đúng chuẩn cho công trình của mình, đội ngũ kỹ thuật JAMA TECH luôn sẵn sàng hỗ trợ khảo sát và đưa ra giải pháp phù hợp nhất.

Tiêu chuẩn thang máy chữa cháy là gì? Giải đáp chi tiết